و از گويندگان ارّان مانند خاقانى شروانى نيز او را مدح گفته‌اند . جرجانيّه در عهد اتسز خوارزمشاه از مراكز عمدهء علم و ادب و محل اجتماع عدّهء كثيرى از فضلاى نامى بود و اتسز مخصوصا در جلب اهل فرهنگ و دانش به اين شهر جدّى بليغ داشت چنان كه در سال 536 موقعى كه پس از شكست سنجر از قراختائيان بر خراسان استيلا يافت جمعى از دانشمندان آن ديار را بهمراه خود بخوارزم برد و از مفاخر عهد او يكى امام علّامهء كبير جار اللّه ابو القاسم محمود بن عمر زمخشرى خوارزمى ( 467 - 538 ) است صاحب مؤلّفات عديده در تفسير و نحو و لغت و ادب كه مشهورترين آنها كشّاف است در تفسير قرآن و انموذج در نحو عربى و مقدّمة الادب در لغت عربى به فارسى . ديگر زين الدّين سيّد اسماعيل بن حسن جرجانى كه در 531 فوت كرده و از اطبّاى بزرگ عهد اتسز و پدرش قطب الدّين محمّد بوده و سيّد اسماعيل جرجانى مؤلّف كتاب معروف ذخيرهء خوارزمشاهى است در طبّ كه آن را اين دانشمند بنام قطب الدّين محمّد تأليف نموده و بعدها بدستور اتسز آن را مختصر كرده و از آن خفّى علائى را بنام علاء الدّوله اتسز ساخته است . 3 - تاج الدّين ابو الفتح ايل ارسلان بن اتسز ( 551 - 567 ) پس از مرگ اتسز پسرش ايل ارسلان كه همراه او بود با لشكريان خوارزمى بجرجانيّه برگشت و از آنجا مراسله‌اى بسلطان سنجر نوشت و اظهار اطاعت و چاكرى كرد سلطان هم او را بجاى اتسز بخوارزمشاهى تعيين نمود و ايل ارسلان در سوّم رجب 551 رسما بجاى پدر نشست . هشت ماه بعد از جلوس ايل ارسلان سلطان سنجر وفات يافت و خاقان ركن الدّين محمود بر جاى او اختيار شد . ايل ارسلان سه روز بعزادارى سلطان قيام نمود و نامه‌اى به خدمت خاقان ركن الدّين فرستاد و او را بسلطنت تهنيت گفت و خود را همچنان خدمتگزار سلاجقه نشان داد .